Karl Marx, Anti-Imperialist
برخی منتقدان، کارل مارکس را متهم کردهاند که تاریخ جهان را در چارچوبی محدود جای داده است که سرمایهداری اروپایی را بهعنوان الگویی جهانی برای توسعه معرفی میکند. بررسی دقیقتر نوشتههای متأخر مارکس نشان میدهد که این تصویر کلیشهای تا چه اندازه از حقیقت فاصله دارد.
مجله ژاکوبن (Jacobin)
۱۶ نوامبر ۲۰۲۶
نویسنده: کیران دورکین (Kieran Durkin)
برگردان: رضا فانی یزدی
ممکن است تصور کنید که دیگر چیز تازهای برای کشف کردن در آثار کارل مارکس باقی نمانده است. اما پژوهشهای مربوط به مارکس تازه در آغاز راهِ آشکار ساختن بینشهای شگفتانگیز حاصل از مطالعات او درباره جوامع غیراروپایی و دیدگاه تازهای درباره تاریخ است که او در نتیجه این مطالعات پرورش داد.

آرشیو تاریخ جهانی / گروه تصاویر جهانی، از طریق گتی ایمیجز
نقد و بررسی کتاب «راههای انقلابی مارکس متأخر: استعمار، جنسیت و کمونیسم بومی»، نوشته کوین اندرسون (Kevin Anderson)، انتشارات ورسو، ۲۰۲۵.
اندرو هارتمن (Andrew Hartman) در کتاب خود با عنوان «کارل مارکس در آمریکا» پیشنهاد میکند که ما اکنون در جهان انگلیسیزبان در حال تجربه «چهارمین موج شکوفایی» مارکسیسم هستیم. اگرچه چنین تصوری ممکن است از نظر جنبشهای اجتماعی و سیاسی خیالپردازانه به نظر برسد، اما اگر آن را ناظر بر توجه و پرداختن فکری به اندیشهها و نوشتههای کارل مارکس بدانیم، حقیقتی مشخص را بیان میکند.
در سال ۲۰۲۴، انتشارات دانشگاه پرینستون نخستین ترجمه جدید انگلیسی جلد اول «سرمایه» را پس از چندین دهه منتشر کرد؛ در همان زمان، کتاب «آهستهتر: مانیفست رشدزدایی» نوشته کوهی سایتو (Kohei Saito) نیز با استقبال و توجه فراوان منتشر شد. در سال ۲۰۲۵، کتاب خود هارتمن بازتاب گستردهای پیدا کرد و کتاب «راههای انقلابی مارکس متأخر» نوشته کوین اندرسون نیز ظاهراً نشاندهنده تداوم اهمیت و جذابیت مارکس و مارکسیسم است.
مارکسی با مسیرهای تاریخی چندگانه
کتاب «راههای انقلابی» از جایی آغاز میشود که کتاب پیشین اندرسون، «مارکس در حاشیهها»، در سال ۲۰۱۰ به پایان رسیده بود. انتشار «مارکس در حاشیهها» نقطه عطفی در پژوهشهای مربوط به مارکس به شمار میرفت. این کتاب با تکیه بر نوشتههای گسترده روزنامهنگارانه، نامهها و دفترهای یادداشت متأخر مارکس درباره جوامع غیراروپایی و پیشاسرمایهداری، دیدگاه رایجی را به چالش کشید که مارکس را متفکری جبرگرا با الگویی تکخطی از تاریخ میدانست؛ الگویی که به تعبیر ادوارد سعید، نمونهای از «نگاه همگونساز به جهان سوم» بود.
در واقع، میتوان روایتی بسیار بازتر و چندخطیتر یافت که با درکی عمیق از تنوع انسانی همراه است.
اندرسون نشان داد که نوشتههای مارکس، هنگامی که در کلیت خود بررسی شوند، بیانگر درکی تکخطی و جبرگرایانه از تاریخ و فرهنگ بشری نیستند. در واقع، میتوان در آنها روایتی بسیار بازتر و چندخطیتر یافت که با درکی عمیق از تنوع انسانی همراه است. کتاب «راههای انقلابی» این تصویر را گسترش میدهد و دقیقتر میسازد.
این کتاب بر دسترسی به اسنادی استوار است که پیشتر در دسترس نبودند؛ دسترسیای که از طریق همکاری اندرسون با پروژه مجموعه کامل آثار مارکس و انگلس (Marx-Engels Gesamtausgabe یا MEGA) فراهم شده است. این اسناد شامل یادداشتهایی است که مارکس در چند سال پایانی زندگی خود درباره آثار انسانشناختی لوئیس هنری مورگان، ماکسیم کووالفسکی و دیگران نوشته بود.
موضوع چندخطی بودن تحول تاریخی در مرکز کتاب «راههای انقلابی» قرار دارد. اندرسون بهویژه مفهوم «دورانهای مترقی» (progressive epochen) را بررسی میکند؛ یعنی ایده مراحل پیدرپی جامعه بشری که بر آنچه مارکس بعدها «شیوههای تولید» متمایز نامید، استوار است. مارکس و فریدریش انگلس نخستین بار این طرحواره را در کتاب «ایدئولوژی آلمانی» صورتبندی کردند؛ اثری که در سالهای ۱۸۴۵ تا ۱۸۴۶ نوشته شد، اما در دوران زندگی آنان منتشر نشد.
این طرحواره مجموعهای از مراحل تکامل تاریخی را مطرح میکند که با گذار از یک شیوه تولید مسلط به شیوه تولید مسلط بعدی مشخص میشوند: شیوه تولید قبیلهای یا طایفهای جای خود را به شیوه تولید بردهداری باستانی یونان و روم میدهد؛ سپس شیوه تولید فئودالی جایگزین آن میشود؛ پس از آن شیوه تولید بورژوایی پدید میآید و سرانجام شیوه تولید کمونیستی یا سوسیالیستی جای آن را میگیرد. مسئله فئودالیسم، بهویژه اینکه آیا میتوان جوامع طبقاتی پیشاسرمایهداری در سراسر جهان را بهطور کلی «فئودالی» توصیف کرد یا نه، در استدلال اندرسون نقشی محوری دارد.
درک فئودالیسم
خودِ ایده چنین طرحوارهای در مطالعات مارکسیستی و فراتر از آن موضوع اختلافنظر بوده است، زیرا ظاهراً با شکلهایی از «نظریه مراحل تاریخی» در عصر روشنگری شباهت دارد. بااینحال، همانطور که اندرسون اشاره میکند، کل مفهوم شیوههای تولید بهمثابه «دورانهای مترقی» در آثار مارکس بهطور کامل تعیین و تبیین نشده است: یا میتوان آنها را از نظر فناورانه مترقی دانست، به این معنا که نشاندهنده توالی پیشرفتهای فناورانه یا اجتماعی بر پایه مراحل پیشین هستند، یا میتوان آنها را از این جهت مترقی دانست که در مقیاس زمانی یکی پس از دیگری پدید میآیند.
هر دو تفسیر با مشکلاتی روبهرو هستند. درباره تفسیر نخست، اندرسون یادآور میشود که بحث مارکس درباره فئودالیسم آکنده از نیشوکنایههایی علیه ترقیخواهی عصر روشنگری است که چنین برداشتی را نامحتمل میسازد. درباره تفسیر دوم نیز این واقعیت که مارکس از «شیوه تولید آسیایی» سخن گفته است، شیوهای که اساساً خارج از الگوی اروپایی توسعه قرار داشت، تمام این طرحواره را دچار آشفتگی میکند.
اشتباه خواهد بود اگر علاقه مارکس به کمون باستانی را نوعی همانندسازی رمانتیک با چنین شکلهای کهنی بدانیم.
بههرحال، تا زمان نگارش «سرمایه»، زبان مربوط به «دورانهای مترقی» کاملاً ناپدید میشود. در واقع، هنگامی که تمام نوشتهها، نامهها، یادداشتهای پژوهشی و دیگر آثار مارکس را در نظر میگیریم، که بحث فئودالیسم در آنها در حقیقت جایگاه نسبتاً محدودی دارد، همانطور که اندرسون یادآور میشود، «دوچندان اشتباه خواهد بود که شیوههای تولید اشتراکی اولیه، یونانی ـ رومی باستان و آسیایی را بهنوعی حاشیهای در آثار مارکس بدانیم، درحالیکه فئودالیسم را در مرکز آنها قرار دهیم.»
در دفترهای یادداشت قومشناختی مارکس و برخی نوشتههای متأخر او، از جمله نسخه فرانسویزبان «سرمایه»، میبینیم که او با جدیت میکوشد تعمیم فئودالیسم اروپایی به تاریخ جوامع غیراروپایی را نقد کند. اندرسون مسیر مطالعات خود مارکس را نشان میدهد؛ مسیری که حاکی از آن است که مارکس در مراحل آغازین پرداختن جدی و مهمی به ساختارها و گستره جوامع غیراروپایی قرار داشت؛ موضوعی که ممکن بود در جلدهای بعدی و ناتمام «سرمایه»، بهویژه جلدی که درباره بازار جهانی در نظر گرفته شده بود، جایگاه محوریتری پیدا کند.
مارکس در پاسخ سال ۱۸۷۷ خود به مقالهای در یک نشریه روسی که طرح تاریخی ارائهشده درباره «انباشت بهاصطلاح اولیه» در جلد اول «سرمایه» را مورد انتقاد قرار داده بود، مستقیماً با نویسنده مقاله، آقای ژوکوفسکی، به مخالفت برخاست. مارکس شکایت میکند که او «خود را موظف میبیند طرح تاریخی من درباره پیدایش سرمایهداری در اروپای غربی را به یک نظریه تاریخی ـ فلسفی درباره مسیر عمومیای تبدیل کند که بهگونهای محتوم بر همه ملتها تحمیل شده است، صرفنظر از شرایط تاریخیای که در آن قرار دارند.»
همچنین میتوان شواهدی از رد این تفسیر تکخطی توسط مارکس را در بخشی یافت که اندرسون از نسخه متأخر فرانسوی «سرمایه» نقل میکند:
اما پایه تمام این تحول، سلب مالکیت از کشتگران است. تاکنون این فرایند تنها در انگلستان به شکلی ریشهای انجام شده است؛ بنابراین، این کشور ضرورتاً نقش اصلی را در طرح تاریخی ما ایفا خواهد کرد. اما همه کشورهای اروپای غربی همین تحول را از سر میگذرانند، هرچند این تحول متناسب با محیط خاص هر کشور، رنگوبوی محلی متفاوتی به خود میگیرد، یا به حوزهای محدودتر منحصر میشود، یا ویژگی کمرنگتری نشان میدهد، یا از ترتیب توالی متفاوتی پیروی میکند.
کار اجتماعی
موضوع مرتبط دیگر، اهمیت مطالعه مارکس درباره مناسبات مالکیت اشتراکی است؛ یا دقیقتر، آنگونه که اندرسون بیان میکند، «مناسبات اجتماعی اشتراکی» یا شکلهای اجتماعی. این تمایز از سوی اندرسون صرفاً موشکافی لفظی نیست. همانطور که او یادآور میشود، اشتباه است اگر بگوییم مارکس در مطالعات خود درباره جوامع غیراروپایی بر مالکیت اشتراکی بهخودیخود تمرکز داشت، زیرا چندین مورد از آن جوامع «بهجز مقادیر اندکی دارایی شخصی، تقریباً هیچ نوع مالکیتی نداشتند.»
شکلهای مالکیت بیشتر همچون ویژگیهای ثانویهای عمل میکنند که از این شکل پیشین سرچشمه میگیرند.
مهمتر از آن، برای مارکس، شکل کار اجتماعیای که برای تداوم حیات جامعه به کار گرفته میشود، اساسیترین موضوع مورد توجه است، نه خودِ شکلهای مالکیت. شکلهای مالکیت بیشتر همچون ویژگیهای ثانویهای عمل میکنند که از این شکل پیشین سرچشمه میگیرند.
این تمایز سودمند است، بهویژه برای رد استدلالی که در آثار پرودون و دیگران یافت میشود و مالکیت را شکلی از دزدی توصیف میکند. از نظر مارکس، این تصور که «مالکیت دزدی است» بر یک خلط مفهومی ابتدایی استوار است: نمیتوان درباره چیزی که در وهله نخست مالکیت نبوده است، از «دزدی» سخن گفت. برای آنکه چیزی دزدیده شود، ابتدا باید متعلق به شخص دیگری باشد.
ازاینرو، مارکس استدلال میکند که مناسبات مالکیت نتیجه فرایند دگرگونی مناسبات اجتماعی گستردهتر و نقش کار هستند؛ بهویژه فرایند خشونتآمیز جدایی تولیدکنندگان از دسترسی مستقیم به وسایل تولید و گرفتار شدن آنان در مناسبات اجتماعی تازه، یعنی در مقام بردگان یا کارگران مزدبگیر. تنها پس از آن است که میتوان مالکیت خصوصی را بهعنوان شکلی پایدار از مناسبات اجتماعی داشت.
مارکس این موضوع را در فصل پایانی جلد اول «سرمایه»، با عنوان «نظریه مدرن استعمار»، که در بخش اختصاصیافته به «انباشت بهاصطلاح اولیه» قرار دارد، توضیح میدهد. در این فصل، مارکس داستان غمانگیز آقای پیل، صنعتگر انگلیسیای را روایت میکند که میل انسان به کار بیگانهنشده را بهدرستی درک نکرده بود.
آقای پیل وسایل تولید و گروهی از کارگران مزدبگیر احتمالی را به منطقه رودخانه سوان در استرالیای غربی منتقل کرده بود و تمام آنچه را برای تأسیس یک بنگاه اقتصادی نوپا لازم بود، فراهم آورده بود. اما بیتردید در کمال وحشت و خشم آقای پیل، کارگران مزدبگیر احتمالی بهمحض رسیدن به مقصد، فوراً او را ترک کردند. آنان راه خود را در پیش گرفتند و حق ابتدایی تعیین سرنوشت خویش را در بازتولید روزانه شرایط هستی خود به کار بستند.
بحثی دیرینه وجود دارد درباره اینکه آیا باید «انباشت بهاصطلاح اولیه» را فرایندی تاریخی بدانیم یا فرایندی مستمر. آیا این فرایند محدود به دورهای بود که سرمایه از طریق فرایندی عجیب و کیمیاگرانه از غیرسرمایه پدید آمد؛ دورهای که مارکس آن را «پیشاتاریخ» سرمایه مینامد؟ یا پدیدهای گسترده و ادامهدار است که گسترش مستمر سرمایه به قلمروهای غیرسرمایه، تا زمان حاضر، نمونه آن به شمار میرود؟
همانطور که اندرسون نشان میدهد، یادداشتهای مارکس انباشت سرمایه پیشرفته و بالغ را فرایندی ترسیم میکنند که در کنار خشونت آشکار دولتی عمل میکند و برای دگرگون ساختن مناسبات اجتماعی اشتراکی ضرورتاً به آن نیاز دارد. هند نمونه روشنی از این وضعیت است و الجزایر نیز تا اندازهای کمتر چنین است؛ اما نکته قابل توجه این است که مارکس در مورد روسیه نیز از آن بهعنوان پدیدهای تاریخی که وقوعش در پیش است، سخن میگوید. همانطور که مارکس در نامه خود به ورا زاسولیچ، رهبر پوپولیست روس، بیان میکند: «آنچه حیات کمون روسی را تهدید میکند نه یک ضرورت اجتنابناپذیر تاریخی است و نه یک نظریه؛ بلکه سرکوب دولتی و استثمار بهدست متجاوزان سرمایهدار است.»
شکلهای اشتراکی
یکی از موضوعات کتاب «راههای انقلابی»، توجه دقیق مارکس به مقاومت در برابر سلطه استعماری است. در این زمینه، نقش «کمونهای روستایی» اهمیت ویژهای دارد؛ مارکس نهتنها درباره کمونهای روستایی هند، بلکه درباره کمونهای الجزایر و قاره آمریکا نیز اظهارنظر میکند. ستایش او از چنین مقاومتی ظاهراً با اظهارنظرهای پیشینش در مقالهای در سال ۱۸۵۳ در تضاد است؛ مقالهای که در آن کمون روستایی «ابتدایی» را «پایه مستحکم استبداد شرقی» توصیف کرده و برای استعمار در از میان بردن آن نقشی مترقی قائل شده بود.
یکی از موضوعات کتاب «راههای انقلابی»، توجه دقیق مارکس به مقاومت در برابر سلطه استعماری است.
اندرسون پیشتر در کتاب «مارکس در حاشیهها» به این موضوع پرداخته بود؛ جایی که آن اظهارنظرها را در بستر تاریخیشان قرار داد و تغییر تدریجی موضع مارکس به سوی موضعی آشکارتر و مستقیمتر ضد استعماری را در سالهای بعد نشان داد. او در کتاب جدید خود، درک عمیقتری از چگونگی شکلگیری این موضع ضد استعماری در اندیشه مارکس ارائه میکند. این موضوع بهویژه در شیفتگی مارکس به تداوم شکلهای اجتماعی اشتراکی، از روسیه تا ایرلند و حتی آلمان، آشکار است.
با خواندن اثر اندرسون، بهروشنی این احساس به ما دست میدهد که مارکس شکلهای اجتماعی اشتراکی را، حتی در جاهایی که تنها بقایایی از آنها باقی مانده است، برای درک «نفیِ نفی» سرمایه اساسی میداند؛ شکلهایی که صورت جامعه کمونیستی آینده را نشان میدهند. تصادفی نیست که مطالعه مارکس درباره کمون سنتی در سالهای پس از کمون پاریس در ۱۸۷۱ شدت میگیرد.
اشتباه خواهد بود اگر علاقه مارکس به کمون باستانی را نوعی همانندسازی رمانتیک با چنین شکلهای کهنی بدانیم. اندرسون نشان میدهد که مارکس بهویژه عناصر پدرسالارانه این شکلها را بهشدت مورد انتقاد قرار میدهد و در همان حال عناصر مترقیتر آنها را میستاید. در واقع، شکلهای اشتراکی باستانی در صورتهای پیشااستعماریشان موضوع اصلی توجه مارکس نیستند.
اندرسون با در نظر گرفتن هند بهعنوان نمونه، یادآور میشود که «نقطه عطف دیالکتیکی کلیدی» در نظریهپردازی مارکس «پس از نفوذ گسترده استعمار بریتانیا، پس از آنکه این شکلهای اشتراکی بر اثر جنبههایی از مناسبات اجتماعی سرمایهداری که بریتانیاییها تحمیل کردند مختل شدند» پدید میآید. به باور او، مارکس درگیر این پرسش است که چگونه این فرایند موجب پیدایش «انواع تازهای از تفکر و سازمانیابی میشود که میتوانند پایه نوع تازهای از سوژگی را تشکیل دهند»؛ سوژگیای که برای نیروهای استعمارگر خطرناک خواهد بود. اگر این واقعاً مشاهده مارکس بوده باشد، در پرتو تاریخ قرن بیستم و انقلابهای بیشمار ضد استعماری آن، نشاندهنده آیندهنگری انکارناپذیر اوست.
راههای انقلاب
فصل پایانی کتاب اندرسون از بسیاری جهات کانون نهایی توجه این کتاب است؛ جایی که او مسئله درک مارکس از دگرگونی انقلابی و چگونگی تغییر آن در طول زمان را مطرح میکند. دستکم تا اواسط دهه ۱۸۵۰، آشکار است که مارکس کشورهای صنعتی پیشرفتهای مانند بریتانیا را محتملترین کانون انقلاب میدانست؛ انقلابی که سپس به پیرامونهای سرمایهداری در کشورهایی مانند ایرلند و لهستان گسترش مییافت.
به همین دلیل بود که مارکس در کتاب «جنگ داخلی در فرانسه» از کمون بهعنوان «انقلابی علیه دولت» و «بازجذب قدرت دولتی توسط جامعه بهمثابه نیروهای زنده خود» سخن گفت.
بااینحال، تا اواخر دهه ۱۸۶۰، او این دیدگاه را معکوس کرده بود و استدلال میکرد که انقلاب در بریتانیا از طریق رویدادهای ایرلند و در بستر آنها شعلهور خواهد شد و از آنجا به سراسر جهان گسترش خواهد یافت. اندرسون در کتاب «راههای انقلابی» نشان میدهد که چگونه روسیه بعدها در اندیشه مارکس جای ایرلند و لهستان را بهعنوان محک انقلاب جهانی گرفت.
نامهای به ژول گد (Jules Guesde)، رهبر سوسیالیست فرانسوی، در سال ۱۸۷۹ این موضوع را روشن میکند: «من متقاعد شدهام که انفجار انقلاب این بار نه در غرب، بلکه در شرق، در روسیه، آغاز خواهد شد.» به باور مارکس، انقلاب ابتدا از روسیه به آلمان و اتریش گسترش خواهد یافت:
بسیار مهم است که در لحظه وقوع این بحران عمومی در اروپا، پرولتاریای فرانسه را از پیش سازمانیافته در قالب یک حزب کارگری و آماده ایفای نقش خود بیابیم. در مورد انگلستان، عناصر مادی لازم برای دگرگونی اجتماعی آن بهوفور وجود دارند، اما روح محرک غایب است. این کشور جز تحت تأثیر انفجار رویدادها در قاره اروپا به حرکت درنخواهد آمد.
در همان زمان، کمون باستانی در اندیشه مارکس درباره خودِ انقلاب جایگاهی محوری پیدا میکند. مارکسی که اندرسون در سالهای پایانی زندگیاش به ما نشان میدهد، با جدیت میکوشد این تصور را رد کند که برای امکانپذیر شدن گذار به کمونیسم، تحولات بریتانیا و اروپای غربی باید در همهجا تکرار شوند. او بهروشنی پیشنهاد میکند که اگر بتوان بر تأثیرات ناشی از پیشروی سرمایهداری که بر کمونهای روستایی فشار وارد میکند غلبه کرد، آیندهای سوسیالیستی میتواند از دل این کمونها پدید آید:
آیا آبشچینای روسی (obshchina)، که شکلی از مالکیت اشتراکی اولیه زمین است، هرچند بهشدت فرسوده شده، میتواند مستقیماً به شکل عالیتر و کمونیستی مالکیت اشتراکی گذار کند؟ یا باید نخست همان فرایند فروپاشیای را طی کند که ویژگی تحول تاریخی غرب است؟ تنها پاسخی که امروز ممکن است این است: اگر انقلاب روسیه به علامتی برای وقوع انقلاب پرولتری در غرب تبدیل شود، بهگونهای که این دو یکدیگر را تکمیل کنند، آنگاه مالکیت اشتراکی کنونی زمین در روسیه میتواند نقطه آغاز یک تحول کمونیستی باشد.
آخرین سهمی که پژوهش اندرسون ارائه میکند، برجسته ساختن موضوعات محوری کتاب «نقد برنامه گوتا» اثر مارکس است؛ اثری که اندرسون در سال ۲۰۲۳ همراه با کارل لودنهوف (Karel Ludenhoff) در ترجمه نسخه جدید آن مشارکت داشت. این نسخه، که مقدمهای عالی از پیتر هودیس (Peter Hudis) دارد، بر ترجمه مسئلهدار اصطلاح آلمانی Staatswesen («پیکره سیاسی») تمرکز میکند؛ اصطلاحی که در بیشتر ترجمههای انگلیسی بهاشتباه «دولت» ترجمه شده است. همانطور که لودنهوف و اندرسون یادآور میشوند، روایت مارکس از جامعه کمونیستی آینده بر جایگزینی دولت با کنترل مستقیم دموکراتیک بر «وظایف دولتی [Staatsfunktionen]» ضروری استوار است.
به همین دلیل بود که مارکس در کتاب «جنگ داخلی در فرانسه» از کمون بهعنوان «انقلابی علیه دولت» و «بازجذب قدرت دولتی توسط جامعه بهمثابه نیروهای زنده خود» سخن گفت. مارکس در این نوشتههای متأخر، فرایند دقیق تعامل کمون روسی و غرب صنعتی برای نوسازی شکل کمونی را تا اندازهای نامشخص باقی میگذارد. بااینحال، این نوشتهها در مجموع باید ما را از این تصور رها کنند که او شکلی دولتمحور از سوسیالیسم را جایگزین سرمایهداری میدانست.
پژوهش اندرسون مارکسی را آشکار میکند که بهطور چشمگیری با چهره جزماندیشی که بسیاری از منتقدان و ستایشگران او به یک اندازه ترسیم کردهاند متفاوت است؛ مارکسی که انعطافپذیری اندیشهاش، برخاسته از توجه به عملکردهای واقعی در عرصه عمل و نیز غوطهور شدن در طیف گستردهای از مطالعات علمی، باید بسیار جدیتر گرفته شود. کتاب «راههای انقلابی» بهطور ضمنی از ما میخواهد که شیوه عمل مارکس را به زمانه خود منتقل کنیم؛ با توجه دقیق به شیوههای اجتماعی و امکانات گوناگون، و با جستوجو نهتنها برای یافتن شواهد عقبگردی که در همهجا پیرامون ما آشکار است، بلکه همچنین برای یافتن شکلهای متعدد مقاومت در برابر آن.
درباره نویسنده
کیران دورکین مدرس سیاست و روابط بینالملل در دانشگاه یورک بریتانیاست. او نویسنده کتاب «اومانیسم رادیکال اریش فروم» و ویراستار مشترک کتاب «نظریه انتقادی اریش فروم: امید، اومانیسم و آینده» است.